ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮਿਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਨਾਤਾ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਨਮੋਲ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ?
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਕ ਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੰਝੂ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਜੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇਗੀ?
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ ਤੱਕ, ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੱਕ, ਲੇਖਕ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇਵੇ।
ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਅਪੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਟਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਦਿੱਖ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਜੋ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।