કહેવાય છે કે ભારતને સમજવું હોય તો સંસદ જુઓ.
પરંતુ મને લાગે છે કે ભારતને ખરેખર સમજવું હોય તો કોઈ સામાન્ય મહોલ્લામાં એક દિવસ પસાર કરો.
સવારે દૂધવાળો આવશે. એની પાછળ અખબારવાળો. પછી શાળાએ જતાં બાળકો. કોઈની સ્કૂટર ચાલુ નહીં થાય. કોઈની કાર રસ્તો રોકીને ઊભી રહેશે. બે લોકો રસ્તા પર ઊભા રહીને ત્રીજા માણસની ચર્ચા કરશે. ચોથો માણસ તેમની ચર્ચામાં જોડાઈને પાંચમા માણસની ચર્ચા શરૂ કરી દેશે.
બપોરે સરકારી યોજનાઓ પર ચર્ચા થશે.
સાંજે ક્રિકેટ પર દલીલ થશે.
રાત્રે વૉટ્સઍપ પર એક સંદેશ આવશે—
“ખૂબ જ જરૂરી છે, તરત આગળ મોકલો.”
અને બીજા દિવસ સુધી આખો મહોલ્લો એ સંદેશનો નિષ્ણાત બની ચૂક્યો હશે.
આ જ આપણું સામાજિક વિશ્વ છે.
અહીં રાજકારણ માત્ર સંસદમાં થતું નથી.
ઘરના જમવાના ટેબલ પર પણ થાય છે.
ત્યાં નક્કી થાય છે કે આજે શું બનશે, ટીવી પર શું જોવાનું છે, બાળક કયો વિષય ભણશે અને લગ્નમાં કયા સગાને ક્યાં બેસાડવાનો છે.
લોકશાહીની પહેલી પાઠશાળા કદાચ પરિવાર જ છે.